یعدّ الغیبة الصغری من أهم فترات تاریخ التشیع الإمامی. کما ظهرت مع غیبة الامام المهدی# مشاکل کثیرة للشیعة. لا شک فی تحیر الشیعة بعد غیبة الإمام المهدی#. وهذا خاصة مع ظهور أفراد وجماعات تدعی الإمامة والوکالة بین الإمامیة، مما أدی إلی تفاقم المشاکل وزیادة دائرة الدهشة والتحیر بین الإمامیة. وظهرت هذه الطائفة من الأدعیاء علی أنواع مختلفة، ومنهم أدعیاء الوکالة والإمامة. وفی هذه الأثناء انضم بعض وکلاء الأئمة السابقین، الذین لم یکن لهم تاریخ سیء، إلی صفوف هؤلاء، وکل هذه الحالات أدّی إلی تضاعف مشاکل الإمامیة الذین واجهوا غیبة الإمام المهدی. وفی هذا المقال ستتم محاولة التعرف علی الأشخاص والتیارات المنحرفة بالأسلوب الوصفی التحلیلی، وبعد ذلک سیتم بیان کیفیة مواجهة الإمام المهدی(عج) معهم. لقد کان سلوک الإمام الثانی عشر(عج) فی هذه الفترة بطرق مختلفة مثل: تنظیم مؤسسة الوکالة وتعیین الوکلاء الرئیسیة والفرعیة، والمواجهة مع الغلاة وأدعیاء الوکالة، وشرح الاستراتیجیة الأساسیة للإمامة لبدء عملیة الغیبة الکبری، و تبیین مکانة الإمامة والنهی عن الإفراط والتفریط حول مکانة أهل البیت(ع). فی هذه الدراسة تمّ الترکیز علی کیفیة مواجهة الإمام(ع) للاتجاهات المنحرفة. غیبت صغری از مهمترین دوره های تاریخ تشیع امامی می باشد، چنانکه با غیبت امام مهدی(عج) مشکلات فراوانی برای شیعیان پدیدار شد. بدون تردید غیبت امام مهدی(عج)، شیعیان را در حیرت فرو برد. این امر به خصوص با پدید آمدن افراد و گروه های مدعی امامت و وکالت در میان امامیان مشکلات را بیش از پیش گستراند و سبب شد تا دایره حیرت در میانه امامیان فزونی یابد. این دسته از مدعیان در گونه های مختلف از جمله مدعیان وکالت و امامت به وجود آمدند. در این میان حتی برخی از وکیلان امامان پیشین که سابقه ای چندان سویی نداشتند نیز به جرگه این افراد پیوستند که همه این موارد سبب شد تا مشکلات امامیه که با غیبت امام مهدی(عج) مواجه شده بودند، دوچندان شود. از پیش گستراند و سبب شد تا دایره حیرت در میانه امامیان فزونی یابد. این دسته از مدعیان در گونه های مختلف از جمله مدعیان وکالت و امامت به وجود آمدند. در این میان حتی برخی از وکیلان امامان پیشین که سابقه ای چندان سویی نداشتند نیز به جرگه این افراد پیوستند که همه این موارد سبب شد تا مشکلات امامیه که با غیبت امام مهدی(عج) مواجه شده بودند، دوچندان شود. کلیدواژه:امام مهدی(عج)، مواجهه، غیبت صغری، منحرفان، مدعیان دروغین

چکیده فارسی:پیشوایی معصومان علیهم السلام، به دو دوره تقسیم شده است: دوره حضور و دوره غیبت. هر یک از این دوره ها، دارای ویژگی هایی متمایز از دیگری است. یکی از ویژگی های دوره حضور، فراهم بودن همه زمینه های راهنمایی مردم به سوی حق و دوری از انحرافات و بی راهه ها بوده که در دوره پس از آن، با غیبت امام علیه السلام، زمینه پدیدآمدن و گسترش جریان های انحرافی توسعه یافت.البته دیری نپایید که بیش تر این جریان های باطل و مدعیان دروغین، به سبب هدایت های ظاهری و باطنی امام غایب، روشنگری های نایبان خاص و تلاش علمای زمان، چون کف روی آب، نابود شده، به تاریخ پیوستند.این نوشتار در پاسخ به این پرسش است که چه عواملی بر فرایند شکل گیری و اضمحلال انشعابات انحرافی شیعه در غیبت صغرا، تاثیرگذار بوده و چه پیامدهایی داشته اند.بازخوانی و بررسی سه گروه: عوامل زمینه ساز، ادامه دهنده و انحطاط، و سرانجام پیامدها؛ این پژوهش را شکل داده است. چکیده عربی:لقد تم تقسیم مراحل وجود الأئمة المعصومین علیهم السلام بین ظهرانی الأمة الی مرحلتین و هما مرحلة الحضور و مرحلة الغیبة، و بطبیعة الحال فقد تمتعت کل دورة بصفات و خصائص إنفردت بها، ولاشک فإن واحدة من خصائص مرحلة الحضور هی تهیئة کل مستلزمات و متطلبات الهدایة صوب الحق و الحقیقة و الأبتعاد کل البعد عن الإنحرافات والضلالة، و من ثم جاءت مرحلة الغیبة للإمام المعصوم علیه السلام والتی تمخضت عن توطید الأسباب والبواعث فی إیجاد وظهور التیارات الفکریة والعقدیة المنحرفة و توسعتها و إنتشارها.بالطبع لم تمض فترة طویلة حتی اصبحت تلک التیارات والفرق المنحرفة والمدعین الکذبة والمحتالین فی خبر کان فآکل الدهر علیهم و شرب و هذا الفضل یعود الی الهدایة الظاهریة و الباطنیة للإمام الغائب علیه السلام و إرشادات النواب الخاصین والجهود المضنیة والحثیثة التی بذلها العلماء الأعلام کل فی زمانه.و تسعی هذه المقالة الی الإجابة عن التسأئل القائل ماهی العوامل الکامنة التی أدت بالنتیجة الی ظهور و تشکیل و إضمحلال التیارات الإنحرافیة الشیعیة فی مرحلة الغیبة الصغری وماهی النتائج و الثمارات و الإرهاصات الناتجة عن ذلک.و تضمنت هذه المقالة دراسة ثلاثة مواضیع و هی: عوامل الظهور، الإستمراریة و الإنحطاط و فی النهایة النتائج.

چکیده عربی: جمال الدین علی بن محمدبن علی بن علی بن عبدالرحمن کنانی، الدمشقی، الشافعی، المعروف بابن عراق، کان مولده سنة 907 ه و توفی سنة 963 ه فی بیروت، قد تبحر فی الفقه والحدیث و القراءة و کثیر من العلوم منها الحساب و التوقیت و نقد الشعر، کان خطیبا مبرزا و اماما للناس فی المدینة، له تألیفات عدیدة منها «تتزیه الشریعة المرفوعة عن الاخبار الشنیعة الموضوعة» و من آثاره الذی کان غیر معروف الی الآن «التذکرة الصغری» التی تحفظ فی مکتبة کوبرلی باستانبول مخطوطة، قمت بتصحیح المجلد الاول و علقت علیه.هذا التألیف القیم یحتوی علی الموضوعات الادبیة، الاخلاقیة، الاجتماعیة، الحکمیة، الفقهیة، الطبیة، الزهدیة، و الدعائیة و تفسیر بعض آیات القرآن الحکیم و الموضوعات المتفرقة من الشعر و النثر حجمه ثلاث مجلدات التی سیشیار الیها فی المقالة.فی هذه المقالة، بحثت موضوعات متنوعة، کفضیلة العلم و العقل و آداب المعاشرة، و الحکمة و الفضائل الاخلاقیة.   چکیده فارسی:جمال الدین علی بن محمدبن علی بن عبدالرحمن کنانی، دمشقی، شافعی، معروف به ابن عراق، مولدش بیروت به سال907 ه و متوفی 963 ه در همان محل است. در فقه و حدیث و قرائت و علوم بسیار دیگر از جمله حساب و تعیین اوقات و نقد شعر مهارت داشت. وی خطیبی برجسته و پیشوای مردم در مدینه بود. ابن عراق دارای تالیفات متعددی است که از جمله آ نها می توان «تتزیه الشریعه المرفوعه عن الاخبار الشنیعه الموضوعه» را نام برد.یکی دیگر از آثار او که تاکنون ناشناخته بوده و به صورت خطی در کتابخانه کوپریلی استانبول نگهداری می شود «التذکره الصغری» است. این اثر گرانقدر حاوی مطالب ارزشمند ادبی، اخلاقی، اجتماعی، حکمی، فقهی، طبی، زهدیات، ادعیه، و تفسیر برخی از آیات قرآن و موضوعات متنوع دیگر به نظم و نثر، در سه مجلد است. که تصحیح و تعلیق بر جلد اول آن، توسط نگارنده به پایان رسیده است.در این مقاله موضوعات متنوعی از جمله فضیلت علم و عقل آیین دوست یابی، آداب معاشرت، و حکمت، و فضائل اخلاقی مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

محمد بن ابراهیم نُعمانی، متکلم و محدث شیعی قرن چهارم هجری است که مشهورترین و قابل اعتماد ترین و در دسترس ترین اثر وی، کتاب الغیبة اوست؛ که در اوایل دورۀ غیبت کبری و با به درازا کشیده شدن غیبت امام زمانZ نگارش یافته است. با توجه به اینکه بیشترین میزان روایات مهدویت و غیبت، متعلق به شخص ابوبصیر است و در کتاب الغیبة نعمانی نیز، حدود 11 راوی بیشترین میزان روایات (یعنی 51 روایت) را از او به خود اختصاص داده اند، و با توجه به این تعداد زیاد روایات ابوبصیر دربارۀ مسئلۀ غیبت و مهدویت، سؤالاتی پیش روی ما قرار می گیرد که: چرا بیشتر روایات غیبت، از ابوبصیر هستند؟ آیا این وضعیت ارتباطی به فرقه های انحرافی ایجادشده در زمان صادقینn و مسئلۀ غیبت و مهدویت ندارد؟ و ازسوی دیگر، آیا این روایات معتبرند؟ در نوشتار حاضر، ضمن گزارش آماری روایات ابوبصیر، به بررسی وضعیت رجالی او و راویان او در الغیبة نعمانی پرداخته شده است؛ و در انتها نتیجه گیری شده است که بیشتر روایات او، از طریق فرقۀ واقفیه به کتاب الغیبة سرایت نموده است؛ و این روایاتِ مهدوی، معتبر نیستند.

پژوهه حاضر به دنبال بازخوانی گونه های از نماد می باشد که ترجمان باور به امام مهدی(عج) در آن نمودار شده است. محدوده زمانی و مکانی آن از پیش از آغاز غیبت صغری تا فرو افتادن دودمان صفویان در جغرافیای ایران می باشد. دوره ای که شیعه امامیه به شدت در تکاپو بوده و توانست در این جغرافیای رشد شگفت انگیزی داشته باشد. در این مسیر بازخوانی سه نماد مشهور القاب، سنت و سازه، مورد بررسی قرار گرفته است و این مهم دانسته شد که بسیاری از این نمادها از جمله القاب سیر تکاملی و بیشتر برای یادکرد رو به فزونی بوده است و با گسترش باور به غیبت امام ثانی عشر(عج) و آزادی نسبی متأثر از حاکمان شیعی در نماد سازی نقشی بس چشم گیر داشته است. نکته مهم پرشماری این نمادها بوده که نشان از بسط تشیع امامی در دوران میانی اسلام بوده است در ادامه برخی از نشانه های خرافی نیز بررسی شده و تبیین شد که چرا در ادبیات نمادسازی شیعه به وجود آمده در عین حال استقبال چندانی از آن در تاریخ صورت نگرفت. تسعی الدراسة الحالیة إلی إعادة قراءة أنواع الرموز التی تجسّد الإیمان بالإمام  المهدی#، من بدایة الغیبة الصغری إلی سقوط الدولة الصفویة فی جغرافیة إیران. وهی فترة کان للشیعة الإمامیة فیها نشاطٌ مُکثَّفٌ حیث تمکّنوا من تحقیق نُمُوّ مُذهِل فی هذه الجغرافیا. وسوف نرکّز فی هذه الدراسة علی إعادة قراءة ثلاثة رموز مشهورة وهی: الألقاب، التقالید، والبُنی. تهدف هذه الدراسة إلی توضیح أنّ تطوّر وانتشار الرموز المهدویة یعبّر عن إیمان الناس بالإمام  المهدی#؛ ولذلک تمّت دراسة هذا الموضوع بین الرموز المذکورة وتبیّن أنّ العدید منها ازداد بفضل انتشار الإیمان بغیبة الإمام الثانی عشر والحریّة النسبیة التی أُعطِیت لِأهل الشیعة من قِبَل الحُکّام الشیعة. والنقطة الهامّة هنا هی کثرة هذه الرموز، والتی تدلّ علی انتشار التشیّع الإمامی فی العصور الوسطی للإسلام. تحاول هذه الدراسة بالاعتماد علی المصادر الموثوقة واتّباع المنهج الوصفی والتحلیلی استقصاءَ بعض العلامات الخرافیة وتفسیر أسباب ظهورها فی الأدب الرمزی الشیعی مع أنّها لم تحظَ باستقبال واسع فی التاریخ.

وکیل خاص کان بدیلا عن حضرة المهدی فی غیابه البسیط، وکان لصاحب هذا المنصب الإشراف العلمی والسیاسی والاقتصادی علی الطائفة الشیعیة، بما فی ذلک المحامین الآخرین والشیعة العادیین، وتم تقدیم الجواب من خلالهم. ولتحقیق هذا الموقف کان لا بد من نص مباشر وصریح عن ولایة الله صلی الله علیه وسلم، وقد اعتبرت الإمامیة هذا الموقف خاصا بالفقهاء الأربعة فی زمن الغیبة الصغری، ومنهم مع ذکرت عبارة " نواب اربعة " .ووفقاً لهذا الموقف، فقد حاولت بعض التیارات المنحرفة المعاصرة تحریف معناها وعددها وحاولت، مستشهدة ببعض الآیات والأحادیث، اعتبار استمرار النیابة الخاصة ضروریاً بعد النائب الرابع وجعل نفسها تقدم النائب الخاص الأخیر قبل الظهورالتحلیلی، فما هی الأسباب القرآنیة لمدعی الیمانی المعاصر ونقده فی دعوی استمرار الوکالة الخاصة بعد الغیبة الصغری؟ ومن نتائج البحث أنه بالإضافة إلی تناقض کلام أحمد إسماعیل فی انقطاع النائب الخاص وعدم انقطاعه بعد غیاب بسیط، فإن فهمه للفظ "الانقطاع" فی القرآن خاطئ، ومعنی هذه الکلمة لیس دلیلاً إلهیاً خفیاً، بل؛ والمقصود هو عدم وجود نبی له الشریعة، کما أن معنی الآیة "کمال الدین" هو ضرورة وجود حجة إلهیة معصومة، وهی المثال الوحید للمهدی علیه السلام.

مدینه بغداد من العواصم المهمه فی تاریخ الإسلام الاجتماعی، وبما انها مدینه جدیده تاسست فی منتصف القرن الثانی الهجری فقد اعتمدت علی مدن کان التشیع قد ضرب بجذوره فیها، فنمت بغداد واینعت من هذه الجذور، واعطت ثمارها ناضجه وواضحه للعیان. لکن وللاسف الشدید قامت مجموعه من الکتاب فی القرن الاخیر بتحریف الحقایق والشواهد التاریخیه، فسعوا الی تثبیت مفهوم عدم اصاله التشیع اجتماعیا فی العراق عموما، وبغداد علی وجه الخصوص، وان التشیع إنما ظهر فیها بعد دخول البویهیین إلیها. وعلی هذا فهنا سوال یطرح نفسه، وهو کیف یمکن لنا إثبات اصاله التشیع اجتماعیا فی بغداد منذ بدایه تاسیسها (145 ه) حتی نهایه الغیبه الصغری (329 ه)؟ وقد افترضنا ان اصاله التشیع الاجتماعیه تضرب فی عمق بغداد منذ التاسیس والفتره الاولی لوجودها، ولیست متاخره عنها، هدفنا هو توضیح الدور المهم للمکون الشیعی فی بغداد منذ تاسیسها واصالتهم اجتماعیا، وتطور مسیرتهم حتی منتصف القرن الرابع الهجری، وإعطاء الصوره الحقیقه لذلک الوجود، وبیان مدی تاثیره فی مجتمع بغداد. وقد قمنا باستخراج کم هایل من الادله والشواهد التی وردت فی امهات المصادر التاریخیه عن الشیعه ورجالها وحرکاتها الاجتماعیه، مع فرز وتصنیف الادله والشواهد، کل دلیل بحسب موضوعه، ومنهجنا فی هذا البحث توصیفی وتحلیلی. وما وصلنا إلیه حقایق ثابته دلت علیها النصوص المعتبره والشواهد، وایدها کثیر من ایمه التاریخ الإسلامی، واعطت للبحث ادله لا یمکن ان تعارض او یشکک فیها علی الصعید التاریخی.

چکیده فارسی:علت غیبت، از مباحث مهم، در مورد ویژگی های امام عصر است که ذهن تمام دوستداران آن حضرت را به خود مشغول کرده است. از سوی دیگر، یکی از مباحث مهمی که مورد غفلت واقع شده و از اطراف متن نصوص وارد شده، فراتر نرفته؛ بحث علل غیبت است. اهل بیت در مقابل ذهن پرسش گر صدها میلیون شیعه در طول تاریخ قرار دارند که در اعصار مختلف با تکنولوژی های پیشرفته هر عصر به دنبال گمشده خود می گردند. بنابراین، بدیهی است که آن بزرگواران از زوایای گوناگونی به این پرسش، پاسخ گویند و علت حقیقی را رازی غیر قابل فاش بدانند و علت های ظاهری را تبیین بفرمایند. بنابراین، به نظر مناسب نمی آید برای پاسخگویی به ذهن های پرسشگر تنها به یک جواب بسنده شود. از طرفی هم چنان که مضمون روایات بازگو می کند برخی از این احادیث در جو تقیه صادر شده است و همه این موارد، گویای تنوع پاسخ ها در بیان علت غیبت است. در این مقاله از دو منظر اسرار غیبت و علل غیبت به موضوع پرداخته ایم.   چکیده عربی:لاشک ولاریب فإن علة الغیبة هی من البحوث المهمة حول موارد خصوصیات الإمام صاحب العصر والزمان (أرواحنا لمقدمه الفداء) والتی شغلت أذهان جمیع محبیه وموالیه هذا من جهة ومن جهة أخری فهی واقعة ضمن دائرة البحوث المهمة ایضا فی مورد الغفلة وبالطبع فقد اقتصر ذکرها علی هوامش النصوص ولم تأخذ مکانة أبعد من ذلک.ومن الواضح فإن بحث علل غیبة أهل البیت (ع) کان من القضایا التی حیرت الملایین من الشیعة عبر مختلف العصور والدهور المتمادیة وجعلتهم یلحون فی طلب الإجابة علیها علی الرغم من التطور الهائل والتکنلوجیا الحدیثة فی کل عصر وزمان ومن هنا نری من الطبیعی بمکان ان یقوم الأئمة الأطهار (ع) بالإجابة علی هذا السؤال وذلک من طرق واسالیب مختلفة ومتعددة ویرون ان العلة الحقیقیة من وراء ذلک هو سر من الأسرار التی لایمکن بحال من الأحوال الإباحة بها ولکنهم فی الوقت نفسه یتطرقون الی ذکر بعض من العلل والاسباب الظاهریة وعلی هذا الأساس فإنه لیس من المناسب والمعقول الإکتفاء بجواب واحد للإجابة علی مئات الملایین من الشیعة ومن جهة أخری فإن بعض من تلک الأحادیث وکما هو معلوم من حالها قد صدرت من باب التقیة ولعل جمیع تلک الموارد تظهر ضرورة تنوع وتعددیة الإجابات فی بیان علة الغیبة وقد تطرقت هذه المقالة وبحثت موضوعین أساسین فی هذا المضمار وهما أسرار الغیبة والعلل الکامنة ورائها.

چکیده عربی:میر سید علی من عرفاء الشیعة الکبار. ولد فی عائلة ثریة وسیاسیة لکنه لم یهتم فی شبابه بالسیاسة. لقد تعمق الهمدانی فی العلوم الاسلامیة المختلفة وکان قطبا للسلسلة (الذهبیة الرضویة). من النقاط اللطیفة فی حیاة میر سید علی الهمدانی اسفارة الکثیرة والتی کانت بهدف تبلیغ الدین وارشاد الناس.ان اسفاره المتعددة الی کشمیر حولتها الی مرکزا راسخا للاسلام. لقد ادی وجود الملاحظات الشکلیة فی مراسلاته مع الحکام السنة، الی یعده بعض الکتاب صوفیا سنیا فی حین ان الوثائق الواضحة تدل علی تشیعه. تقارن عصر الهمدانی مع هجوم المغول علی ایران. لقد ترک اثارا وکتابات متعددة حیث ان الکثیر منها لازال خطیا ولم یطبع لحد الان. چکیده فارسی:میرسیدعلی از عارفان بزرگ شیعه است. وی در همدان در خاندانی ثروتمند و اهل سیاست به دنیا آمد، اما خود در جوانی توجه چندانی به سیاست نداشت. همدانی در علوم مختلف اسلامی تبحر داشت و قطبیت سلسله «ذهبیه رضویه» از آن او بود. از نکات جالب زندگی میرسیدعلی همدانی سفرهای بسیار اوست که هدف آن تبلیغ دین و راهنمایی مردم بود. سفرهای متعدد او به کشمیر، این دیار را به پایگاه استواری برای اسلام تبدیل کرد. برخی از ملاحضات صوری همدانی در مکاتباتش با حاکمان سنی باعث شد تعدادی از نویسندگان، وی را از صوفیان سنی برشمارند، در حالی که مدارک روشنی دال بر تشیع او موجود است. زمانه همدانی مصادف است با حمله مغول به ایران. از وی آثار و نوشته های متعددی برجای مانده که بسیاری از آنها به صورت خطی است و به چاپ نرسیده است.

یمکن مناقشة کتاب "التفسیر" لعلی بن إبراهیم قمی، باعتباره أحد أقدم المصادر المتبقیة من بدایة الغیبة الصغری، واستکشافه من منظور المهدویة. تناول هذا المقال بالطریقة الوصفیة التحلیلیة فی الخطوة الأولی بعد البحث حول شخصیة علی بن إبراهیم القمی الذی ینتمی إلیه التفسیر، تحلیل نسبة الکتاب إلی المؤلف؛ فی الخطوة التالیة، من خلال فحص الأحادیث المهدویة فی هذا الکتاب، اتضح أن هناک أربع فئات من الأحادیث المهدویة فی هذا العمل: 1. ما نقل عن المحدثین المعاصرین له ومن بعده. 2. روایات أبی الجارود. 3. اجتهادات مؤلف الکتاب و 4. أحادیث علی بن إبراهیم القمی. روایات الجزء الرابع هی 20 روایة تم تحلیلها من حیث السند والمضمون. وقد روی معظم أحادیثه عن أبیه إبراهیم بن هاشم، و أبیه عن غیرهم من الرواة التی لا وثاقة لبعضهم. ومن ناحیة المضمون، تتنوع الروایات، ویرکز المؤلف بشکل خاص علی الروایات المتعلقة بفترة الظهور وما بعد الظهور، أی عصر الرجعة. بینما فی هذا التفسیر، لم یتم ذکر أی روایة فی ذیل بعض الآیات المهدویة الشهیرة. و من النقاط البارزة الأخری هی أن واحدًا فقط من هذه الروایات المهدویة العشرین مذکور فی المصادر القدیمة قبل القرن الخامس وذلک مع سند آخر. وقد وردت معظم روایاته فی عصر کتابة التفاسیر الروائیة الشیعیة فی القرون المتوسطة والمتأخرة. کما أن مستوی معارف المتعلقة بالآیات فی هذا التفسیر هو من النوع "البطن العرفی المصداقی" والبطن فوق العرفی.